اندك و مشتى از خروار است . « 1 » طبيعى است كه در چنين دوره‌يى نوشتن كتابهايى چون بعض فضايح الروافض و پاسخ آن به قلم عبد الجليل قزوينى رازى با نام النقض و نظاير آن معمول و متداول بوده است . بنا نيست در اين مقدمهء كوتاه سخن را در اين باره به درازا كشانم ، و فقط به تذكر اين نكته قناعت مىكنم كه اين خشونت در بارهء علماى مذاهب ديگر هم گاه ديده مىشود . در سال 548 هجرى كه غزان بر نيشابور چيره شدند ، محمد بن يحيى بن منصور ترشيزى ( كاشمرى ) را كه رئيس شافعيان بود با انباشتن خاك در دهانش خفه كردند . « 2 » خاقانى در ديوان خود دو قصيدهء بسيار شيوا در مرثيهء اين مرد سروده است ، يكى با مطلع « آن مصر مملكت كه تو ديدى خراب شد * و ان نيل مكرمت كه شنيدى سراب شد » ديگرى با مطلع « تا درد و محنت است در اين تنگناى خاك * محنت براى مردم و مردم براى خاك » و در آن مىگويد : « ديد آسمان كه بر دهنش خاك مىكنند * واگه نبد كه نيست دهانش سزاى خاك » « 3 » بنا بر اين به راستى مىتوان اين دوره را دورهء اعتساف دانست و هيچ شگفت انگيز نيست كه نويسندهء روضة الواعظين با توجه به آنچه در بارهء فضايل و مناقب خاندان عصمت و طهارت نوشته است به دست برادرزادهء نظام الملك كشته شود . شرح حال مؤلف كتاب : محمد بن حسن بن على بن احمد فتال از مفسران و متكلمان و واعظان نام آور شيعه در قرن پنجم و دههء اول قرن ششم هجرى است . كنيه‌اش ابو جعفر و در برخى از كتابها ابو على و لقب ديگرش ابن الفارسى است . « 4 » تاريخ تولدش در هيچ يك از كتابهاى تذكره و رجال كه در فاصلهء قرن ششم هجرى تاكنون تأليف شده ، نيامده است . در كتاب روضة الواعظين هم هيچ گونه تصريحى در اين مورد ديده نمىشود ، ولى قرينه‌يى در اين باره در دست است و در آن باره توضيح داده خواهد شد . « 5 »

--> ( 1 ) . براى اطلاع بيشتر در مورد اوضاع و احوال سياسى و اجتماعى اين قرن مىتوان به بحث مستوفاى استاد دكتر ذبيح الله صفا در جلد اول و دوم تاريخ ادبيات در ايران مراجعه كرد . ( 2 ) . ابن خلكان ، وفيات الاعيان ، ص 360 ، ج 4 ، چاپ محمد محيى الدين عبد الحميد ، مصر . ( 3 ) . براى اطلاع از تمام اين دو قصيده به صفحات 140 و 216 ديوان خاقانى ، چاپ 1336 خورشيدى ، امير كبير ، تهران ، مراجعه فرماييد . ( 4 ) . در نوشتن شرح حال فتال از مقدمه‌هاى استاد سيد محمد مهدى خرسان بر چاپ نجف ، 1386 قمرى و آية الله سيد شهاب الدين مرعشى نجفى بر چاپ قم ، بهره برده‌ام . ( 5 ) . نام و شرح حال و آثار فتال نيشابورى در كتابهاى زير آمده است : 1 - معالم العلماء ابن شهر آشوب ، ذيل شمارهء 769 ، ص 116 ، چاپ نجف ، 1380 ق . 2 - مناقب ابن شهر آشوب ، ص 12 ، ج 1 ، چاپ قم . 3 - فهرست منتجب الدين ضميمهء بحار ، ص 272 ، ج 105 ، چاپ جديد . 4 - رجال ابن داود حلى ، ص 163 ، ذيل شمارهء 1298 ، چاپ 1393 ق . 5 - بحار الانوار مجلسى ، ج 1 ، ص 101 مقدمه از چاپ جديد به قلم مرحوم آقاى حاج شيخ عبد الرحيم ربانى و ص 8 از متن ج 1 به قلم مرحوم مجلسى قدس سره . 6 - رياض العلماء ، ميرزا عبد الله افندى ، ص 27 ، ج 5 ، چاپ 1401 ، قم . 7 - امل الامل شيخ حر عاملى ، ص 260 ، ج 2 ، چاپ 1363 ش ، قم . 8 - جامع الرواة اردبيلى ، ص 62 ، ج 1 ، بدون تاريخ . 9 - رجال مامقانى ، ذيل شمارهء 10333 . 10 - فوائد الرضويه محدث قمى ، ص ص 469 و 574 ، چاپ مركزى تهران . 11 - الكنى و الالقاب مرحوم محدث قمى ، ص 9 ، ج 3 . 12 - روضات الجنات ميرزا محمد باقر خوانسارى ، ص 253 ، ج 6 ، چاپ اسماعيليان . 13 - الذريعهء مرحوم تهرانى ، ذيل « التنوير » و « روضة الواعظين » . 14 - ريحانة الادب مرحوم مدرس تبريزى ، ص 188 ، ج 3 ، چاپ 1369 ق . 15 - شهداء الفضيلة مرحوم امينى ، ص 37 . 16 - معجم رجال الحديث ، حضرت آية الله العظمى خويى مد ظله ، ذيل شمارهء 10127 . 17 - لسان الميزان ، ابن حجر ، ص 44 ، ج 5 ، چاپ حيدرآباد . 18 - ايضاح المكنون بغدادى ، ص ص 334 و 568 ، افست 1967 ميلادى ، تهران . 19 - معجم المولفين عمر رضا كحاله ، ص 200 ، ج 9 .